ΒΙΒΛΙΟ: ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΙΑ

 

Η ευτυχία του συγγραφέα είναι η σκέψη που μπορεί να μεταλλαχθεί σε συναίσθημα, το συναίσθημα που μπορεί να μεταλλαχθεί σε σκέψη.1

    Η Παρασκευή Παρίσση γράφει για το βιβλίο του Τόμας Μαν Θάνατος στη Βενετία, ένα έργο της σύγχρονης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας όπου αναμφισβήτητα προκαλεί το ενδιαφέρον ενός απαιτητικού αναγνώστη. Η νουβέλα δημοσιεύτηκε το 1912. 

    Μελετώντας το βιβλίο ένας αναγνώστης σίγουρα αναρωτιέται αν πρόκειται για αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα αφού προσλαμβάνει τα μηνύματα ως μέρος ενός μυθοπλαστικού κόσμου. Αν θεωρήσουμε ότι είναι, θα μπορούσε να παραδεχτεί κάποιος ότι είναι μια άρτια συγκαλυμμένη ιστορία. Η Κάτια Μαν, στα απομνημονεύματά της, που κυκλοφόρησαν περίπου 20 χρόνια μετά τον θάνατο του συζύγου της, το 1955, επιβεβαίωνε ότι ο Θάνατος στη Βενετία βασίστηκε σε ένα ταξίδι που είχαν κάνει οι δυο τους, το 1911, στο Λίντο. Εκεί συνάντησαν διάφορα πρόσωπα, τα οποία χρησίμευσαν στον Μαν ως μοντέλα για τους χαρακτήρες της νουβέλας του. 2 

Κάτια Μαν : Δεν τον ακολουθούσε σε όλη τη Βενετία - δεν το έκανε αυτό - αλλά αυτό το αγόρι τον γοήτευε πραγματικά, και συχνά το σκεφτόταν... Θυμάμαι ακόμη τον θείο μου, τον Μυστικό Σύμβουλο Φρίντμπεργκ, έναν διάσημο καθηγητή κανονικού δικαίου στη Λειψία, να αγανακτεί: «Τι ιστορία! Ένας παντρεμένος άντρας και πατέρας μιας οικογένειας, όχι λοιπόν!»

    

    Ο Τόμας Μαν συνδυάζοντας τριτοπρόσωπη αφήγηση με πρωτοπρόσωπη επί σκοπού επίτευξης της τρισδιάστατης υπόστασης του κεντρικού ήρωα, του Γκούσταφ φον Άσενμπαχ επιτυγχάνει  να αναδύξει την ομοερωτικη επιθυμία του μεσήλικα άντρα. Ο Γκούσταφ φον Άσενμπαχ, ο πενηντάχρονος άντρας που μεταμορφώνεται σε ένα ανθισμένο λουλούδι σε μια σύντομη χρονική στιγμή της ζωής του, εισπνέοντας όλο το οξυγόνο της νιότης, νιώθει σταδιακά την ασφυκτική γέρικη του ύπαρξη να φθάνει στο τέλος της. Ο χρόνος είναι σημαντικός παράγοντας σε όλη τη διάρκεια της εξιστόρησης περιορίζοντας σε ταχτοποιημένα κελιά την σκέψη του Γκούσταφ ως τη στιγμή που θα ανατραπούν οι όροι έκφρασης των επιθυμιών του έναντι της λογικής.

    Ο Γκούσταφ Άσενμπαχ ή φον Άσενμπαχ, όπως ονομαζόταν επισήμως από την ημέρα που έκλεισε τα πενήντα του χρόνια, ξεκίνησε μόνος από το διαμέρισμά του για ένα μεγάλο περίπατο. Ήταν ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του έτους 19… που η απειλητική του όψη πλανιόταν ήδη επί μήνες πάνω από την ήπειρό μας. 3 Ο Τόμας Μαν από την εισαγωγή του κειμένου αναφέρει σημαντικά στοιχεία του ήρωα. Το όνομα του, την ηλικία του, την περιοχή που μένει, τον κίνδυνο που αιωρείται κυριολεκτικά στην κοινωνία μεταφέροντας το σε προσωπικό επίπεδο προδιαθέτοντας τον αναγνώστη για το τι θα επακολουθήσει. Είναι μόνος!

    Η επιθυμία του ήρωα είναι ένα ταξίδι, ένας παροξυσμός που θα τον οδηγήσει τελικά στη Βενετία. Ως Γερμανός πολίτης είναι τυπικός στην εργασία του. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι είναι υπεραπασχολημένος στα καθήκοντα που του επέβαλλε το Εγώ του και η ευρωπαϊκή του συνείδηση, απρόθυμος για οποιαδήποτε μορφή διασκέδασης από τα γεννοφάσκια του και ειδικά τώρα στην τρίτη ηλικία ( παρατηρείται το φαινόμενο της επανάληψης για έμφαση). Η λογική και η αυτοπειθαρχία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του χαρακτήρα του χωρίς κανένα ίχνος αυθορμητισμού. Είναι εργάτης των λέξεων δίνοντας ζωή στις λευκές σελίδες του. Είναι ο επιτυχημένος συγγραφέας, που δεν έχει γνωρίσει ποτέ του την πολυτέλεια της απραξίας. Όμως όλη αυτή η εικόνα του έρχεται σε αντίθεση με τη σωματική του διάπλαση. Ο Γκούσταφ Άσενμπαχ είναι λεπτός και αδύναμος σαν λεπτοκαμωμένο καλάμι. Είναι ένας άντρας με ύψος κάτω του μετρίου, καστανός δίχως γένια, με κοντή, πλατιά, γρυπή μύτη και με άσαρκα μάγουλα.

    Αξιοσημείωτος είναι ο πρόλογο του βιβλίου που υπογράφει ο κ. Δημήτρης Στεφανάκης και σας παραθέτω μια παρατήρηση του που με βρίσκει απολύτως σύμφωνη και είναι αδιαμφισβήτητα η ουσία του κειμένου: «Είναι μεγάλη τρέλα όπως γράφει ο Καμί στο καλοκαίρι του, και σχεδόν πάντα τιμωρείται, να θέλει κανείς να επιστρέψει στους τόπους της νεότητάς του και να ξαναζήσει στα πενήντα ό,τι αγαπούσε ή χαιρόταν στα είκοσι». Χωρίς να το ξέρει, προοικονομεί την πλοκή της νουβέλας του Μαν.4 

     Η δύναμη της γραφής του Τόμας Μαν είναι εντυπωσιακή. Η σύνδεση του λεξιλογίου του περίτεχνη και άκρως απαιτητική για ανάγνωση. Ο Τόμας Μαν διαβάζεται με προσήλωση. Η προσοχή οφείλει να είναι στραμμένη στο κείμενο. Μεγάλη εντύπωση έχουν και τα επίθετα που χρησιμοποιεί για οποιανδήποτε περιγραφή αποδεικνύοντας το μορφωτικό του επίπεδο και τις επιδράσεις του.

     Ποιος ήταν Γκούσταφ Άσενμπαχ  από τις εύστοχες παρατηρήσεις κριτικών της λογοτεχνίας; Ο συγγραφέας της γλαφυρής και στιβαρής, πεζής εποποιίας για τη ζωή του Φρειδερίκου της Πρωσίας, ο υπομονετικός καλλιτέχνης, που με επιμέλεια κι επιμονή συνέθεσε το πλούσιο σε χαρακτήρες μυθιστορηματικό μωσαϊκό με όνομα Μάγια […] γιος ενός ανώτερου αξιωματικού, πρόγονος δικαστών, άντρες που είχαν θέσει την αυστηρή και λιτή αξιοπρεπή ζωή τους στην υπηρεσία του βασιλιά και του κράτους. 5

    Η γραφή του συγγραφέα ήρωα Γκούσταφ Άσενμπαχ  μεταβάλλεται όπως και ο ίδιος. Ο χρόνος φέρνει τη φθορά του σαν σκόνη που καλύπτει τα πάντα μετά από πυρκαγιά. Φωτιά ξεσπά στα σωθικά του πνίγοντάς τον. Σαν αργόσχολος παρατηρητής γεύεται την παρακολούθηση του άνθους που τον ηδονίζει. Η γαλήνη του έρχεται σε αντίθεση με την οχλαγωγία των παραθεριστών. Παράξενες, ηδονικές σκέψεις των κατακτούν. Η ζωή του γίνεται ποίημα που υμνεί την ομορφιά και την ασχήμια του κόσμου. Ο Γκούσταφ Άσενμπαχ  ερεθίζεται από το χλωμό, γοητευτικό νέο που θέλει να τον αγγίξει λες και είναι ελληνικό γλυπτό. Από τον φιλάσθενο νέο που δεν θα προλάβει να γεράσει, όπως χαρακτηριστικά επανειλημμένα σημειώνει. Η σήψη της λιμνοθάλασσας καλύπτει τον γκρίζο, μουντό καιρό της ψυχής του κάνοντας τον ένα σαστισμένο παρατηρητή! Το μυστικό του παραλληλίζεται με το ένοχο μυστικό της πόλης λες και δαίμονας τους έχει κυριεύσει και τους δυο. Η αίγλη του συγγραφέα και της πόλεως παρακμάζουν πεθαίνοντας από σήψη.  Και η εμμονή του μια κατάσταση αλλοφροσύνης. Μιας αλλοφροσύνης, όπου η ψυχή του γεύεται την ακολασία λαίμαργα μέσω της φαντασίας χωρίς να τολμά την υλοποίηση της. Αυτή η ρομαντική, ουτοπική, ομοερωτική του επιθυμία είναι να είναι ο Ερωτευμένος και το αντικείμενο του πόθου του ο Εραστής, ένας πλατωνικός έρωτας!

    

    Και το παιχνίδι των αντιθέσεων της νιότης και των γερατειών μεγαλουργεί σε όλη την έκταση του κειμένου φανερώνοντας τα πραγματικά θέλω ανεξαρτήτως την κοινωνική θέση του ατόμου. Και οι αντιθέσεις φλέγονται στο όνομα του καλλιτέχνη που όσο γεράζει χάνει την έμπνευση του. Νέος # άσχημος, μεσήλικας # νέος, άσχημος # ωραίος, σοφός # ελκυστικός. Υμνεί τον έρωτα, την εμμονή δανειζόμενος πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας όπως ο έρωτα του Απόλλωνα για τον νέο Υάκινθο, τον ανεκπλήρωτο έρωτα που συμβολίζει ο μύθος του νάρκισσου.6 Στη διακειμενικότητα που βρίθει στο κείμενο του Τόμας Μαν δεν γίνεται να μην παρατηρήσει ένας αναγνώστης την αναφορά στον Φαίδρο του Πλάτωνα, όπου ο Σωκράτης αναπτύσσει τη θεωρία ότι ο αληθινός έρωτας είναι μια θεϊκή μανία (τρέλα).7

     Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε πέντε κεφάλαια αποδίδοντας σε κάθε ένα μια ονομασία τίτλου. Το πρώτο είναι Η τυχαία συνάντηση, το δεύτερο Ο συγγραφέας, το τρίτο Το ταξίδι και η συνάντηση, το τέταρτο Η ομολογία και το πέμπτο Το τέλος.  ( Προσωπική εκτίμηση)

    Θα μπορούσε κάποιος να απολαύσει το βιβλίο χωρίς να συμπάσχει με τον ήρωα Γκούσταφ Άσενμπαχ

.

Σημειώσεις

[1] Τόμας Μαν, Θάνατος στη Βενετία, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2026, σ. 80

[2]Βικιπαιδεία,η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια, 

Θάνατος στη Βενετία  https://archive.org/details/meineungeschrieb0000mann

[3] Τόμας Μαν, ο.π., σ. 11

[4] Τόμας Μαν, ο.π., σ.8

[5] Στο ίδιο, σ.21

[6] Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας, Η πύλη για την Ελληνική γλώσσα

[7] Πλάτωνας, «Φαίδρος» (427–347 π.Χ.) Ανοιχτή βιβλιοθήκη https://www.openbook.gr/faidros-platonas/

    Ο Thomas Mann (Τόμας Μαν, 1875-1955) συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Με το έργο του, το γερμανικό μυθιστόρημα απέκτησε νέα πνοή και εμβέλεια, κατακτώντας ισότιμη θέση στη διεθνή λογοτεχνική σκηνή. Η πολυεπίπεδη και στοχαστική γραφή του γνώρισε παγκόσμια αναγνώριση και άσκησε βαθιά επιρροή στον πνευματικό ορίζοντα της εποχής του. Για το έργο του τιμήθηκε με το Νόμπελ λογοτεχνίας το 1929. Από το 1933 έζησε στην εξορία, αρχικά στην Ελβετία και έπειτα στις ΗΠΑ. Μόλις το 1952 επέστρεψε στην Ευρώπη και εγκαταστάθηκε εκ νέου στην Ελβετία. Πέθανε το 1955 στη Ζυρίχη, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να συνομιλεί με τις μεγάλες ηθικές και πολιτικές δοκιμασίες του σύγχρονου κόσμου.

    Ο Τόμας Μαν αναλύει και καταγράφει με ακρίβεια τις τάσεις της εποχής του, τις αγωνίες της ωριμότητας, την άβυσσο του θανάτου, που περισσότερο από καθένα βιώνει και αισθάνεται ο καλλιτέχνης

Περιγραφή

Ο πενηντάχρονος Γκούσταφ φον Άσενµπαχ, ένας επιτυχηµένος συγγραφέας, ταξιδεύει στη Βενετία για διακοπές. Στη διάρκεια ενός γεύµατος στο ξενοδοχείο, την προσοχή του τραβάει ένα εξαιρετικά όµορφο αγόρι. Σύντοµα οι µέρες του αρχίζουν να περιστρέφονται γύρω από το πότε θα το ξαναδεί, και το ενδιαφέρον του αρχίζει να µετατρέπεται σε ανθυγιεινή εµµονή. Αγνοεί έτσι τις δυσοίωνες φήµες που κυκλοφορούν ότι ένας λοιµός εξαπλώνεται στην πόλη και παρασύρεται σε ένα µονοπάτι καταστροφικής εσωτερικής επιθυµίας.

Ο Θάνατος στη Βενετία είναι µια αριστουργηµατική ιστορία για την εµµονή, για την αγωνία του δηµιουργού και την άβυσσο του τέλους.

ΕΓΡΑΨΕ Ο ΤΥΠΟΣ

Αναµφισβήτητα ένας από τους κλασικούς τίτλους της σύγχρονης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Independent

Μορφή και αντανάκλαση! Τα µάτια του αγκάλιασαν την ευγενική µορφή, εκεί στην άκρη του γαλάζιου, και µέσα στην ενθουσιώδη αγαλλίαση πίστεψε ότι µε τούτο το βλέµµα είχε συλλάβει την οµορφιά καθ’ εαυτήν, τη µορφή ως θεία σκέψη, την καθαρή τελειότητα που ζει στο πνεύµα και που ένα της οµοίωµα, ένα είδωλο στεκόταν εδώ ανάλαφρο, γεµάτη χάρη να το λατρέψει. Αυτό ήταν έκσταση· κι ο καλλιτέχνης που γερνούσε την καλωσόρισε µε λαχτάρα χωρίς να διστάσει.

Απόσπασμα από το βιβλίο.

Μετάφραση Βασίλης Τσαλής

Πρόλογος Δημήτρης Στεφανάκης